الشيخ رسول جعفريان
34
حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي )
دليل ديگر پرداختن به تاريخ اسلام در اين دوره ، رشد انديشههاى اخبارى و حديثى بود . مىدانيم كه در ميان اهل سنت نيز ، بسته شدن باب اجتهاد از يك سو و غلبه اخباريگرى ، فقه و عقل ( فلسفه ) را تضعيف كرد اما در عوض به تاريخ و رجال مجال بروز داد . در شيعه نيز اين مرحله از پس از شيخ مفيد ، هم فقه اجتهادى تقويت شد چون باب اخبار بسته شده بود و هم كلام و فلسفه رشد كرد و در عوض تاريخ و رجال محدود شد . با رشد مجدد اخباريگرى در دورهء صفوى ، تا اندازهاى تاريخ نيز مجال ظهور يافت . جز آن كه عامل ديگرى سبب محدود شدن آن در استفاده از تاريخ در بحثهاى كلامى آن هم به طور اختصاصى مباحث امامت شد . اين مباحث همانهايى بود كه در قرن سوم در كتابهايى نظير الاستغاثه فى بدع الثلاثة ظاهر شده بود . يك ويژگى عمدهء آثار دورهء صفوى ، حتى در حوزهء شيعيان خارج از ايران در بحرين آن است كه آثار تاريخى گسترده در اختيارشان نبوده است . در اين زمان ، بر خلاف زمان ابن طاووس و اربلى كه كتابهاى اهل سنت در عراق رواجى كامل داشته و شيعيان هم از آنها بهره مىبردهاند ، تنها كتابهاى شيعى در اختيار بوده است . آنچه از كتابهاى اهل سنت در آثارى نظير اثبات الهداة يا بحار يا جز آنها آمده ، مطالبى است كه نوعا از طريق ابن بطريق ، ابن طاووس ، اربلى و امثال آنها نقل شده است . البته بايد چند كتاب محدود لغت و امثال آنها را استثنا كرد . منابع تاريخى كهن نظير تاريخ طبرى يا آثار ذهبى يا ابن كثير كه شايعترين آثار در جهان اهل سنت بوده در اختيار عالمان شيعى نبوده است . هنوز نيز يك نسخه از تاريخ طبرى در بيست مجلد فهرست كتابخانهء آية الله مرعشى معرفى نشده است و تنها يك نسخه از مروج الذهب مسعودى در اين بيست جلد شناسانده شده است . از تاريخ يعقوبى نيز كه اثرى شيعى است يادى در اين فهرست نيست بلكه نسخهاى خطى از آن در ايران وجود ندارد . و نيز بايد دانست كه نسخهاى از كتاب الجمل شيخ مفيد حتى در اختيار علامهء مجلسى قرار نداشته است . اين همه نشان مىدهد كه اين دوره ، از لحاظ داشتن منابع تاريخى رايج چه رسد به منابع گمنامى نظير انساب الاشراف و امثال آن ، بسيار بسيار فقير بوده است . در چندين رساله كه در نيمهء دوم دولت صفوى دربارهء ابو مسلم نوشته شده ، هنوز اين ترديد وجود داشته كه آيا وى يك شيعهء امامى است يا مدافع عباسيان ! و زمانى كه يك نويسنده خواسته است تا او را مدافع عباسيان نشان دهد ، تنها مروج الذهب را در اختيار داشته و به گونهاى از آن سخن گفته كه گويى گوهرى ناشناخته يافته است . « 1 » نوشتههاى فارسى و عربى فراوانى در اين دوره در زمينه سيره و اخبار امامان عليه السّلام نوشته
--> ديگر نيز در همانجا معرفى شده است . ( 1 ) . نك : ميراث اسلامى ايران ( از انتشارات كتابخانهء آية الله مرعشى ) ، دفتر دوم ، سه رساله دربارهء ابو مسلم و ابو مسلم مهها .